I)  Dẫn nhập

II) Làn sóng thứ 6 của đại dịch COVID-19 tại Québec

III) Tiêu chuẩn hiện hành về “test rapide” và “test PCR”

IV) Vấn đề cách ly, giãn cách và khẩu trang

V)  Vấn đề chích ngừa mũi thứ 4?

VI) Thuốc mới: PAXLOVID

VII) Kết luận, nhận định tổng quát

I) Dẫn nhập

    Cách đây hai năm, khi bắt đầu có dịch cúm Tàu (COVID-19), Tập San Y Sĩ Canada chúng tôi đã có một bài tường trình về khởi điểm và sự xâm nhập của căn bệnh này vào Canada và trên toàn thế giới (TSYS 220) và tiếp theo đó vấn đề chẩn bệnh cũng như các phương pháp phòng ngừa với sự xuất hiện của các vaccine trên thế giới (TSYS 221). Hai năm trôi qua, biết bao đổi thay trong cơn đại dịch thế giới này, chủ bút TSYS đã nhắc nhở chúng tôi cho một vài đường nét chính về tình trạng hiện tại của cúm Tàu COVID-19 ở vào thời điểm nóng bỏng của làn sóng đại dịch thứ 6 bắt đầu bùng phát.

Chúng tôi xin mạo muội theo dõi những biến chuyển trên qua các tài liệu của các cơ quan có thẩm quyền về y tế công cộng INSPQ (Institut National de Santé publique du Québec), INESS (Institut National d’excellence en Santé et en Services Sociaux), CCNI (Comité Consultatif national de l’immunisation, Santé Canada… Các tạp chí y khoa kinh điển: New England Journal of medicine, Harvard Public Health, JAMA, Bulletin de FMOQ, du Collège des Médecins du Québec, các buổi phỏng vấn của các chuyên gia về bệnh truyền nhiễm: Giáo sư Karl Weiss của Đại học Y khoa McGill, Bác sĩ Amir Khadir, Bác sĩ Luc Boileau, Giám đốc Uỷ nhiệm Viện Y Tế Công Cộng Québec, Bộ Y Tế (Bộ Trưởng Christian Dubé) v.v…

Đây là một trận đại dịch của một căn bệnh rất mới đối với y khoa kinh điển trên thế giới, các công trình nghiên cứu cũng rất mới mẻ, không những thế tình trạng dịch bệnh thay đổi như chong chóng, ảnh hưởng bởi kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội của từng quốc gia, từng địa phương, qua thời gian từng tháng, từng tuần và ngay cả từng ngày.

Do đó, chúng tôi biên soạn tài liệu này chỉ dựa trên những dữ kiện y tế công cộng, các tài liệu y tế tính đến ngày TSYS lên khuôn tức là vào trung tuần tháng 4 năm 2022. Khi TSYS phát hành và kế tiếp những tháng năm sau đó, chúng tôi nghĩ sẽ có rất nhiều thay đổi khác. Kính mong quý độc giả, quý thức giả thông cảm cho và chúng tôi rất hân hoan đón nhận những cập nhật hoá và những tôn ý của quý vị.

II) Làn sóng thứ 6 của đại dịch COVID-19 tại Québec

Một vài thống kê gần đây nhất (14-4-2022) tại Québec với dòng phụ BA. 2 của biến chứng Omicron:

– 1,010,196: trường hợp được xác định bị COVID
– 963,022: đã lành bệnh
– 2,154: cas nhập viện mỗi ngày
– 95 cas: nằm điều trị đặc biệt (Soins intensifs)
– 14,618: tử vong

Theo thống kê trên bệnh nhân nhập viện tăng gấp bội. Các vị trọng trách y tế công cộng cho rằng sự gia tăng này là do việc bãi bỏ các luật giãn cách “gấp quá” (Dr Haris Khije). Cơ quan y tế Canada thì cho rằng đợt sóng thứ 6 này là do sự lây lan của dòng phụ BA.2 của biến chủng Omicron (trong khi đó dòng phụ BA.1 gây nên làn sóng 5 đại dịch này vào tháng 1 năm 2022).

Ở Hoa Kỳ: 1/3 các trường hợp do dòng phụ BA.2, ở Anh: 69%, ở Pháp: 62%, Ý 60%… Ở Canada trên 50%

III) Tiêu chuẩn hiện hành về “test rapide” (COVID-19) RAT: Rapid Antigen Test) và PCR (Polymerase Chain Reaction)

Vì lý do các trường hợp nhiễm COVID quá gia tăng trong thời gian gần đây, khoảng từ cuối tháng 3 năm 2022, nên tiêu chuẩn để có thể được định bệnh bằng Test rapide và Test PCR cũng thay đổi và cần cập nhật hoá (Theo Direction Générale de Santé publique hoặc Center for Disease control and Prevention (CDC).

Muốn biết rõ, cần xác định bệnh nhân nằm trong tiêu chuẩn nào:

1) Những người được ưu tiên (personnes prioritaires)

– Nhân viên ngành y tế
– Những người ưu tiên khác: bệnh nhân đang nằm điều trị tại khoa khẩn cấp, đang được điều trị bằng các phương pháp miễn nhiễm (immune suppressive như xạ trị, hoá trị chữa ung thư), ghép nội tạng, thận nhân tạo…
– Bệnh nhân ở các viện dưỡng lão.
– Các nhân viên trường học, cảnh sát, cứu hoả, nhân viên quốc hội
– Bệnh nhân từ 70 tuổi trở lên có triệu chứng COVID
– Bệnh nhân đang cần được chữa trị bằng Paxlovid

2) Những người không được xếp vào các hạng ưu tiên trên

– Nếu một người có triệu chứng COVID-19 không thuộc các loại ưu tiên thì phải làm Test rapide, không cần làm Test PCR (Directive ministérielle DGSP-001-Rev 8)
– Nếu không có phương tiện làm Test rapide thì phải tuân thủ các điều kiện cách ly như một người bị COVID-19 và theo dõi.
– Nếu được làm Test rapide, kết quả âm tính, nhưng vẫn có triệu chứng thì phải làm lại Test rapide trong vòng 24 gìờ, 36 giờ. Nếu triệu chứng mỗi ngày một tăng hơn, không giảm thì phải tới Centre de dépistage để xin làm Test PCR.
– Một người có triệu chứng thuộc loại ưu tiên, có thể tới Centre de dépistage để có thể được làm Test PCR theo sự thẩm định tại Centre de dépistage này.

IV) Vấn đề cách ly (isolement), giãn cách (distanciation) và khẩu trang (masque)

Một lý thuyết chung là: cần phải theo sát các khuyến cáo cách ly hay giãn cách đúng cách vì COVID-19 có thể còn lây nhiễm tới 10 ngày.

1) Nếu một người có triệu chứng COVID-19 hay không có triệu chứng, nhưng test COVID (+), người đó phải cách ly 5 ngày kể từ khi có triệu chứng hay ngày thử test (+)

– Sau 5 ngày nếu: triệu chứng thuyên giảm, không có nóng sốt trong vòng 24 giờ (với điều kiện không uống thuốc hạ nhiệt) thì người đó có thể đi làm lại bình thường.
– Nhưng trong những ngày tiếp theo sau, phải mang khẩu trang trong những giao tiếp xã hội, cần tránh gặp những người có bệnh nền (patients vulnérables) như ung thư, tiểu đường, suy tim mạch, suy thận, lọc máu v.v…, cần bảo đảm giãn cách (distanciation) 2 thước.
– Sau 10 ngày, bệnh nhân có thể trở lại các hoạt động, giao tiếp bình thường.

2) Đối với những bệnh nhân bị bệnh về miễn nhiễm (immunino déprimées), cách ly + giãn cách ít nhất 21 ngày kể từ khi có triệu chứng hay có test (+) mà không có triệu chứng.

Chú ý: Những nguyên tắc cách ly và giãn cách nêu trên áp dụng kể cả cho những người có triệu chứng COVID-19 nhưng không có phương tiện thử Test rapide như đã nói ở trên.

3) Đối với những người trong gia đình:

Trong vòng 10 ngày, những thân nhân cùng dưới mái gia đình:
– Cần theo dõi có triệu chứng COVID-19 hay không?
– Trong 5 ngày: phải mang masque (trừ trẻ em dưới 5 tuổi), tránh tiếp xúc với những bệnh nhân có bệnh nền, tôn trọng giãn cách 2 thước.
– Đối với những người trong gia đình chưa bao giờ chích ngừa, chưa bao giờ bị COVID thì người đó cần cách ly 5 ngày.
– Về việc đeo khẩu trang: Québec là tỉnh bang duy nhất kéo dài việc mang khẩu trang bắt buộc tới tận 30 tháng 4 năm 2022. Lệnh này đã được xác định bởi chính Dr Luc Boileau, Giám đốc uỷ nhiệm về y tế công cộng Québec.

V) Vấn đề chích ngừa vaccine mũi thứ 4?

Có rất nhiều bằng chứng cho thấy những dòng phụ BA.1 và BA.2 của biến chủng Omicron trên thế giới và nhất là tại Québec đã làm gia tăng số cas nhập viện vì COVID, đã gây lo lắng cho các cơ quan trọng trách y tế công cộng trên toàn thế giới và tại Canada, Québec. Các kết quả nghiên cứu cho thấy: hiệu quả của mũi chích ngừa tránh được việc nhập viện là 90% trong 2 tháng sau liều thứ 3 và giảm dần còn khoảng 80% vào tháng thứ tư. Một công trình của Giáo sư Mathew Miller của Trung tâm Nghiên cứu Miễn dịch học, Đại học Mc Master đã cho thấy liều tăng cường (mũi thứ 3 và mũi thứ 4) sẽ kích hoạt hệ thống miễn dịch, rất có hiệu quả, vì khả năng bảo vệ đã mất dần theo thời gian.

Điều khẳng định là liều chích thứ 3 và thứ 4 sẽ bảo vệ rất tốt để tránh các trường hợp nặng, khẩn cấp hay tử vong do COVID gây ra, sẽ làm giảm số nhập viện.
Giáo sư Dan Gregsm, chuyên khoa về truyền nhiễm và vi trùng học thì cho rằng có nhiều bằng chứng là chúng ta khá hài lòng về sự an toàn của mũi thứ 4, rất ít phản ứng phụ, và nó giúp gia tăng trong thời gian ngắn mức độ kháng thể (antibodies) giúp ngăn ngừa hữu hiệu sự nhiễm trùng.

– Bao giờ thì nên chích mũi thứ 4? Theo Giáo sư Earl Brown, nhà virus học của Đại học Ottawa thì liều thứ tư nên chích ít nhất từ 3 tới 6 tháng sau liều thứ 3.

– Liều thứ 4 vaccine nên cần chích cho thành phần nào?
Hiện tại một ý kiến thống nhất khắp nơi là: nên chích cho người cao niên từ 70, 80 tuổi trở lên, người mắc bệnh nguy cơ (patients vulnérables: ung thư, suy thận, tiểu đường, suy tim mạch…) và những người mắc bệnh suy giảm hệ thống miễn nhiễm (immuno déprimées), các người ở trong viện dưỡng lão…
Tuy nhiên tại Hoa Kỳ đã có thông cáo chích mũi thứ 4 cho người 50 tuổi trở lên, tại Québec: đã có lịch trình chích mũi thứ tý cho người 60 tuổi trở lên.

Tuy nhiên: Việc chích liều thứ 4 vaccine COVID-19 cho những thành phần trẻ, không tật bệnh: phần lớn các chuyên gia về y tế công cộng, vi sinh học, bệnh truyền nhiễm chưa có một quyết định nào về việc cần thiết phải tăng cường mũi thứ tư cho thành phần này.

VI) Thuốc mới trị COVID-19: PAXLOVID

PAXLOVID MC (gồm hai hợp chất Nirmatrelvir+Ritonavir) là thuốc viên được điều chế bởi Pfizer và đầu tiên được Santé Canada chấp thuận để trị liệu COVID-19 nhẹ và trung bình.

– Paxlovid có tác dụng làm giảm độ nặng của những triệu chứng COVID-19 ở những bệnh nhân có nhiều yếu tố nguy cơ có thể đưa tới những biến chứng trầm trọng, dẫn tới tình trạng phải nhập viện khẩn cấp và có thể đưa tới tử vong.
– Paxlovid phải được uống ngay trong 5 ngày đầu kể từ khi có triệu chứng COVID-19, bệnh nhân uống Paxlovid tại nhà, uống 2 viên mầu hồng (Nirmatrelvir) và 1 viên mầu trắng (Ritonavir) mỗi lần, 2 lần mỗi ngày và kéo dài chữa trị trong 5 ngày liên tục.

Nên nhớ: PAXLOVID: KHÔNG NGỪA COVID – KHÔNG THỂ THAY THẾ VACCINE.
– Dùng Paxlovid trong những trường hợp nào?
Theo chỉ định của INESS (Institut National d’Exellence en Santé en Services Sociaux): Người lớn có tình trạng miễn nhiễm yếu (trung bình tới nặng) hay immuno suppression.
Người lớn 60 tuổi trở lên, không được chích ngừa vaccine đầy đủ (tối thiểu 2 liều) hoặc không được bảo vệ chống COVID-19.
Người lớn 18 tuổi trở lên, không được chích ngừa đầy đủ (dưới 2 liều) hay không được bảo vệ chống COVID-19 và có một trong những bệnh trạng sau:

– Hemoglobinopathie, mập IC trên 35, tiểu đường không kiểm soát, suy thận, suy gan, áp huyết cao không được kiểm soát, bệnh tim mạch (MCAS), bệnh phổi kinh niên (MPOC, Asthme), thanh thiếu niên nặng dưới 40kg, đàn bà ở thai kỳ có các bệnh nguy cơ trên hoặc không được chích ngừa COVID-19 đầy đủ.
– Những người già đã chích ngừa đầy đủ nhưng có nhiều bệnh nguy cơ như đã nói ở trên.
– Muốn nhận được thuốc Paxlovid, bệnh nhân phải: 

. Không có chống chỉ định vì tình trạng sức khoẻ hay các thuốc đương dùng có tương tác. (suy thận, suy gan nặng). Có triệu chứng COVID bắt đầu từ 5 ngày nay, hay dưới 5 ngày.
. Có test COVID-19 (test rapide ở Pharmacie) hay test PCR dương tính (+).
. Bệnh nhân KHÔNG nằm ở bệnh viện.

– Làm sao có thể có được những viên Paxlovid?

. Khi có triệu chứng COVID-19 cần đi làm một test rapide ở Pharmacie để xác nhận bị COVID-19.

– Nếu test depistage dương tính, bệnh nhân có thể gặp dược sĩ, y tá chuyên nghiệp (infirmier praticien spécialisé) hay bác sĩ để được toa thuốc và nhận thuốc.
– Nên nhớ ở Québec có sắc lệnh cho phép dược sĩ và y tá chuyên nghiệp cho thuốc Paxlovid.

VII) KẾT LUẬN: Nhận định tổng quát và nhìn về tương lai

Tóm lại, chúng ta thấy mới chỉ 2, 3 tháng sau đợt sóng thứ 5 của đại dịch COVID-19, nặng nhất vào tháng 1 năm 2022, thì đợt sóng số 6 đã đập vào Canada, Québec, được xác định chính thức bởi các cơ quan y tế công cộng Canada và đặc biệt của Québec.

Đứng trước đợt sóng sau cùng này, với số nhập viện tăng vọt lên, nhưng phải công nhận một điều: con số nhập viện có cao nhưng không bằng đợt sóng số 5 và ít bệnh nặng, cũng như ít tử vong hơn. Điều lý giải là: việc chích ngừa tăng cường liều thứ 3 (lên tới 86%) đã giúp cho việc giảm các cas nặng cần phải nhập viện và nhất là ở các khu săn sóc đặc biệt (Soins intensifs) và lẽ đương nhiên, con số tử vong cũng thấp hơn ở đợt sóng 5. Các luật lệ khắp nơi về cách ly, giãn cách cũng đã được nới lỏng, đời sống gần như trở lại bình thường, kinh tế, thương mại cũng đã có đà đi lên với nhiều tin tưởng. Người dân đã ý thức được nhiều hơn và tuân theo nguyên tắc y tế công cộng với sự tự lo cho mình một cách tự chủ hơn.

Các cơ quan y tế thế giới (WHO), các quốc gia, các địa phương luôn luôn nhấn mạnh là đại dịch COVID-19, không thể chấm dứt một sáng một chiều được.

Bác sĩ Therese Tam, Giám đốc Y tế Công cộng của Canada tuyên bố: “COVID-19 còn kéo dài dài, đây sẽ không phải là đợt sóng cuối cùng…” Bác sĩ Luc Boileau, Giám đốc Uỷ nhiệm Y tế Công cộng Québec, cũng như nhiều giáo sư đại học chuyên gia về truyền nhiễm đã tuyên bố: “Chúng ta phải sống với virus, nhưng không phải vì thế mà lãng quên sự hiện diện luôn luôn của nó” (Vivre avec virus mais sans l’oublier).

Chân trời mới: Và sau cùng, chúng tôi muốn giới thiệu một công trình nghiên cứu của Cơ quan Y tế Công cộng Canada (P.H.A.C: Public Health Agency of Canada) vừa được công bố trong việc phát hiện những cas nhiễm COVID-19, qua kết quả thử nghiệm nước cống (nước thải từ phân, nước tiểu…) vì RNA của SARS-Co-V2 được phát hiện sớm nhất trong các chất thải từ những người bị COVID-19, giúp việc làm kết quả thống kê các cas nhiễm sẽ sớm 1.2 tuần trước khi có các kết quả thử nghiệm test rapide hay test PCR của từng bệnh nhân.

Cơ quan y tế công cộng sẽ biết được tình trạng bệnh nặng nhẹ của từng địa phương mà có thể cho ra các quyết định và chính sách phòng ngừa hữu hiệu.

Trên đây là bài tường trình tình trạng COVID-19 trước đợt sóng số 6 tại Québec, Canada với những chính sách y tế công cộng thích hợp cho tình trạng hiện tại và các phương pháp đối xử trị liệu cấp thời.
Hy vọng phần nào đã cập nhật hoá khái quát về đại dịch COVID-19 qua đợt sóng 6 tại Québec.

Kính chúc quý độc giả và thân quyến luôn được bảo vệ và an lành qua cơn đại dịch.

Montréal – vào thời điểm cơn sóng 6 đại dịch COVID-19

Bác sĩ ÐẶNG PHÚ ÂN, M.D.